28 oktober 2007

Oppervlakkigheid

Om het niet zo te doen lijken dat ik echt alleen maar op toeristische plekken rondhang, danwel met Bunta de straten van Tokyo onveilig maak, bij deze een ietwat diepzinniger beschouwing.

Vanmiddag ging ik met drie vriendinnetjes (in proper Japans zou ik ze met 'ouderejaars' of senpai aanspreken, maar omdat ik buitenlander ben knijpen ze een oogje toe als ik dat niet doe) op bezoek bij een meisje van onze gezamenlijke tennisclub van de middelbare school. Dit meisje is inmiddels twee-en-half jaar getrouwd en heeft een half jaar geleden een zoontje gekregen. Het was een erg lief jongetje, het eten was lekker, haar huisje was prachtig, maar toch ging ik na drie-en-half uur weg met een spreekwoordelijke knoop in mijn maag. Nu kan ik dit toeschrijven aan allerlei hormonale schommelingen of plotseling uitvergrote kinderwensen, maar ik moet hier toch bekennen dat er eigenlijk sprake was van het tegenovergestelde van dit laatste. Hoe lieflijk het tafereel van de jeugdige moeder en de ietwat jaloerse toeschouwsters ook aandeed, ik dacht jemig.. dit mag van mij nog wel even duren.

De oorzaak van dit plotse sentiment is tweeledig. Ten eerste vond ik het, hoe vanzelfsprekend ook, enigszins vermoeiend hoe het kind een groot gedeelte van de tijd in het middelpunt van de belangstelling stond. Ten tweede vond ik de gesprekken ronduit oppervlakkig. Nu is het makkelijk om deze twee zaken als twee zijden van dezelfde munt te kenschetsen, en dit is ook wat ik in eerste instantie deed. Zo van, laat mij in hemelsnaam nog maar even geen moeder worden, want dan wordt mijn leven zo oppervlakkig dat ik het vast geen twee weken uithoud.

Maar dan zijn er ineens de gastma en de gastpa die eerst komen vragen waarom ik direct na thuiskomst in mijn kamer ga zitten peinzen (ik gebruikte het hormoonexcuus), en dan, na me een stuk inktvis gevuld met rijst voorgezet te hebben, mijn verhaal aanhoren en de discussie aangaan waardoor ik uiteindelijk nu weer rustig achter mijn computer zit met een genuanceerder verhaal en een weer wat verbrede horizon in mijn hoofd.

Allereerst het beeld van de moeder met baby thuis. De eerste correctie van mijn gastmoeder was dat er natuurlijk heel veel manieren zijn om het moederschap in te vullen en dat het echt niet hoeft te betekenen dat je hele dagen thuis naar je baby zit te staren. En natuurlijk weet ik dat ook wel, maar het is natuurlijk erg grappig als zij dan met het voorbeeld van mijn Nederlandse moeder aankomt om te laten zien dat het ook anders kan (in dit geval werd het moederschap gecombineerd met allerhande vrijwilligerswerk). Dus exit deze oorzaak van mijn gevoel van onbehagen.

Als de oppervlakkigheid van de gesprekken dus niet direct veroorzaakt hoeft te worden door het feit dat een groepslid een koter heeft rondkruipen, dan moet dit een andere oorzaak hebben. Nu schrijf ik dit meestal simpelweg toe aan het verschil in 'wereld'. Hiermee bedoel ik dat ik met mijn Japanse vriendinnetjes in een andere 'wereld' leef dan met mijn Nederlandse vrienden. Deze laatste ken ik voor een groot deel van de universiteit. Ze lezen boeken en kranten, spelen een rol in het Leidse wereldje, houden zich bezig met politiek, zitten in leesclubjes, naja dan weet je het wel.. een hoop gefilosofeer, gezweef, gebral wellicht, maar ook een hoop goede discussies. Mijn Japanse vriendinnetjes, echter, ken ik van de middelbare school. Nadat we 10 jaar geleden een maand of 10 samen getennist hebben, zijn onze paden ver uiteen gelopen. Als ik een op een met ze praat valt het niet zo op, maar als we zoals vandaag met een groep bijeen zijn, merk ik altijd dat we over volledig verschillende dingen nadenken. Hoewel, niet als het om mannen gaat, en daar gaat het dan ook meestal over ;)

M'n gastouders erkenden de invloed van dit aspect, maar kwamen ook met de opinie dat een groot deel van de Japanners simpelweg nooit geleerd heeft om na te denken en een eigen mening te vormen en dat dit de oorzaak is van dergelijke matte gesprekken en conflictvermijdend gedrag. Ik vertelde dat vandaag halverwege de moeder van het meisje met de baby belde om te vertellen dat een oud-klasgenoot van haar zusje zelfmoord had gepleegd. Min of meer tot mijn verbazing werd hier enkel op gereageerd met een variant van 'ow, wat erg' en werd er verder niet over gesproken. Nu is zelfmoord onder jonge mensen een enorm probleem in Japan en met mijn Nederlandse vrienden had ik op dit bericht zeker een maatschappelijk getinte discussie doen volgen. Mijn gastmoeder was echter geenszins verbaasd. Ze vertelde dat het op de junior high school waar ze lesgaf gebruikelijk was dat de 'sterke' kinderen de 'zwakkere', die een andere mening hadden, tot de orde riepen door te gillen dat ze 'de lucht moesten lezen' (空気を読む, voel de sfeer in de klas, en pas je er aan aan). Een verbastering van het goede 'de sfeer in een groep kunnen aanvoelen' tot je aanpassen aan de sfeer die gezet wordt door de 'sterke' kinderen. Dit resulteert er volgens mijn gastmoeder in dat kinderen hun eigen mening nooit durven geven uit angst uit de toon te vallen en dat ze dit dus ook niet leren, noch echt leren luisteren naar de meningen van anderen. Het gevolg is een voortdurend conflictvermijdend gedrag van aanpassing dat enige vorming van 'verantwoordelijke, zelfdenkende burgers' tegengaat. Volgens mijn gastouders is oppervlakkigheid onder Japanse jeugd dus geen toevallig verschijnsel, maar een wijdverbreid probleem.

Problemen die mede door dit verschijnsel veroorzaakt worden zijn legio. Op scholen is pesten een enorm probleem. Kinderen die zich niet genoeg 'aanpassen aan de lucht' worden gepest. Vervolgens blijven sommige van deze kinderen thuis, gaan simpelweg niet meer naar school, praten met niemand, soms zelfs niet met hun ouders (de hikikomori). Zelfmoorden, geweld tegen ouders, tegen andere kinderen, etc. etc.

Deze maatschappelijke problemen gecombineerd met een sociaal-economische situatie die een systeem van life-time-employment niet langer toestaat zodat niet iedereen meer binnen 'de groep' KAN vallen, en daarnaast met een groeiende individualisering door het minder noodzakelijk worden van banden die dat in tijden van lagere welvaart wel waren, doen politici roepen om een nieuwe moraal.

En dan verschilt de discussie ineens niet meer zoveel van die in Nederland. Want mogen politici zich wel bemoeien met de moraal? Nu in Nederland de rol van religie veel kleiner is geworden, en de normen en waarden dus niet meer door de kerk worden opgelegd, is het de vraag wie deze normen en waarden nu dan bepaalt. In Japan is er nooit een religie geweest die een moraal voorschreef en waren het de leiders die dit deden. Leiderschap en religie waren eigenlijk hetzelfde, zeker in de periode oplopend naar de oorlog toen de leiders een staatsreligie creerden die de moraal voorschreef. Maar met de resultaten hiervan gedurende de Tweede Wereldoorlog nog vers in het geheugen, is moraliseren door politici ook hier tegenwoordig een gevoelig onderwerp. En waar in Nederland Balkenende niet veel verder komt dan het aanzwengelen van een klein debat, pakken de politici hier het, gesterkt door hun eeuwenlange ervaring, een stuk voortvarender aan en zetten steeds een stapje verder in het voorschrijven van een moraal die kinderen aangeleerd dient te worden op scholen.

Hoewel de problemen in Japan en Nederland dus op veel vlakken hetzelfde zijn (individualisering, consumentisme, etc., en in Japan komt daar dus nog een sterke groepsdruk bij), zijn de oplossingen waar politici voor kiezen toch redelijk verschillend. Het keyword in Japan is patriottisme. Kinderen moeten weer van hun land, hun regio, hun school, hun familie en van zichzelf 'leren' houden. In Nederland zou ik me een dergelijk beleid toch slecht kunnen voorstellen, hoewel er zeker tendensen in die richting zijn (identiteitsdiscussies, musea voor nationale geschiedenis etc.).

Mijn gastouders zijn pertinent tegen deze beweging in Japan. Zij zien een sterkere aangeleerde moraal niet als goede basis voor zelfstandige burgers die zelf kunnen denken. Ikzelf wil graag nog iets verder kijken, en daarom besteed ik de laatste weken mijn dagen aan het doorploegen van parlementaire notulen, essays van politici etc. om te kijken wat ze nou echt zeggen, willen en bedoelen. Het bovenstaande is dus mijn scriptie in een notendop.

Volgens deze redenering hangt de oppervlakkigheid dus geenszins samen met het moederschap. Fijn hoe sommige dagen ineens toch ineens een interessante en geruststellende afloop hebben...

3 opmerkingen:

Agnoek zei

He die Rachelle,

tot mijn grote verbazing zijn er nog geen reacties op dit (mijn inziens in elk geval) prikkelende stuk proza.
Ik zal dan als eerste maar wat puntjes aanstippen en ik zal beginnen bij het einde.
Jij geeft aan dat jouw gastouders een sterke aangeleerde moraal niet als basis zien van zelfstandig nadenkende burgers.
Maar wordt men niet juist een zelfstandig nadenkende burger wanneer men in de opvoeding en dus ook scholing, geleerd wordt om zelfstandig na te denken en daarvoor ook argumenten te kunnen geven. Ik was van mening dat een gedeelte van de kritiek op Nederland is dat juist het belang van wat gezien wordt als de kenmerkende waarden (tolerantie, persoonlijke vrijheid, gelijkheid) van Nederland niet meer wordt duidelijk gemaakt. (op bovenstaand rijtje valt veel af te dingen maar mijn punt is dat zonder een bepaalde 'morele' opvoeding je geen nadenkende burgers zult krijgen). Dit pleit dus wel voor een aangeleerd moraal, maar met een andere invulling van waarden. (dus geen patriotisme maar waarden die zelfstandig burgerschap stimuleren).

Ten tweede heb ik mijn vraagtekens bij het wegvallen van het life-time employment systeem. Volgens mij was dit systeem vooral voor de topkaders bedoeld (dus studenten die afgestudeerd zijn aan een top 10 uni) en vielen altijd al vele lagen van de samenleving hierbuiten.
Een ontwikkeling die je niet noemt, maar welke ik interessant vindt, is het effect van vergrijzing. Vergrijzing en het ouder worden van mensen worden geassocieerd met verstarring en conservatisme. Ik vraag me af of er een verband bestaat tussen de vergrijzing van Japan en het toenemende conservatisme, wat dan weerspiegeld kan zijn in de nadruk op patriotisme op scholen.

Groetjes Agnoek

ludie zei

Interessant stuk, zeker om het nu eens in het Nederlands te lezen en niet in het Engels.

De sociale groepsdruk is toch heel hoog in Japan. Van het onderwijssysteem ken ik me niet zo uit. Wat er weleens gezegd wordt, is dat men in Japan op school enkel leert hoe zich te gedragen in de Japanse samenleving. Dit is zeker overdreven gezegd, maar er zit zeker wel een punt in.
Zelf wel een aantal concrete dingen gezien van de Japanse werkomgeving. Wat Het japanse systeem laat nog heel weinig ruimte voor een andere mening. Conflicten worden vermeden, nee zeggen tegen hogerhand is toch minder gebruikelijk als in Nederland. Veel werk, niks aan te doen. Het hoort erbij. Japanse werknemers die twee weken op voorhand horen van hun werkgever dat ze bijvoorbeeld voor een jaar ergens anders moeten gaan werken, zonder dat de familie mee gaat (単身赴任). (bijna) Niemand die klaagt. De groepsdruk is groot. Wat bekend staat als een van de succesvolste bedrijven van Japan, word gezegd dat in verhouding het aantal zelfmoorden hoog is.

Probleem dat men in Japan heeft, dat de moraal van hogerhand opgelegd. De moraal word voorgeschreven door de overheid, het bedrijf. Iedereen dezelfde moraal die goed is voor het land, het bedrijf. Moraal in Japan heeft niet zo zeer te maken, met het zelfstandig denken, maar wat beslist is te volgen door de meerderheid. De automobiel bedrijven houden "veilig in het verkeer" (交通安全)sessies voor hun werknemers. Doel is om een veilig imago te creeren voor het desbetreffende automobiel bedrijf.

Vind het toch wel een interessante discussie, ik vraag me weleens af of men in Japan kan volhouden die druk die men bij bepaalde mensen legt. Economisch gezien werkt het toch wel redelijk, maar ik vraag me weleens af of dit systeem goed vol te houden is..


Groeten,

L.

cheruchan zei

@ Agnoek - Sorry voor de late reactie! Ik bedoel niet dat mijn gastouders tegenstanders zijn van een aangeleerde moraal. Ze zijn voornamelijk tegenstander van de moraal zoals die geprefereerd wordt door conservatieve Japanse politici. Ze kennen het onderwijs uit de praktijk en zijn niet blij met de veranderingen de laatste jaren. Een aangeleerde moraal kan basaal gezien natuurlijk allerlei invullingen hebben.

De opmerking over het LifeTimeEmployment kan ik nu niet staven, maar ik geloof wel dat de Japanse arbeidsmarkt de afgelopen jaren een behoorlijk stuk 'losser' is geworden. Het effect van de vergrijzing is inderdaad interessant. Heb ik eigenlijk nog zelden wat over gelezen. Hier thuis krijg ik juist het idee dat mensen naar mate ze ouder worden eigenlijk slechts inflexibeler worden wat betreft hun eigen opinies. Dus nog sterker staan achter hetgene waar ze rond hun 30e, 40e achter stonden. Of mensen hier ook de 'ideological divide'nog oversteken na hun 40e weet ik niet.. Misschien een leuk scriptieonderwerp..? ;)

Ik was vorige week bij een lezing en daar werd gesproken over de opiniepeilingen rondom patriottisme en daar scheen voornamelijk uit naar voren te komen dat mensen het niet ondersteunen (doceren op scholen dan he).. Sowieso de hele moraalrethoriek kan mensen blijkbaar weinig schelen, oplossingen voor praktische problemen zijn een stuk belangrijker etc. etc. Het blijft een tricky onderwerp!

@ Ludie (have we met?) - Dank voor je reactie! Interessante voorbeelden. Ik ben momenteel Benedict's 'The Chrysanthemum and the Sword' aan het (her)lezen en dat schept een hoop duidelijkheid over de achtergrond van de voorbeelden die jij noemt.

Of het systeem het zal overleven. Tsja.. Zowel links als rechts in Japan is hiermee bezig. Met 'het overleven van het Japanse systeem'. Ze hebben alleen een compleet verschillende weg naar dat doel. Het is boeiend om te volgen. Ik vind de laatste dagen vooral de enorme invloed van de naoorlogse rijkdom en westerse invloeden steeds boeiender worden. Dat zal wel komen doordat de wereld die Benedict schetste in 1946 me nog wel vagelijk bekend voorkomt, maar toch eigenlijk ook wel weer heel anders is dan nu.